MTBF การวัดผลกระทบด้านความน่าเชื่อถือของปั๊ม
Mean Time Between Failures (MTBF) หรือ ระยะเวลาเฉลี่ยระหว่างการขัดข้องแต่ละครั้ง โดยทั่วไปมักถูกมองว่าเป็นดัชนีด้านการบำรุงรักษาที่ใช้วัดประสิทธิภาพการทำงานของบุคลากรฝ่ายซ่อมบำรุง
อย่างไรก็ตาม การหยุดทำงานของปั๊มโดยไม่ได้วางแผน (Unplanned Pump Breakdown) มักส่งผลให้เกิดความสูญเสียด้านการผลิตอย่างมาก ซึ่งมีต้นทุนสูงกว่าค่าใช้จ่ายในการบำรุงรักษาตามปกติอย่างมีนัยสำคัญ
1.คำนิยาม
MTBF หมายถึง ระยะเวลาเฉลี่ยระหว่างการขัดข้อง (Malfunction) สองครั้งของระบบที่สามารถซ่อมแซมและนำกลับมาใช้งานได้ (Repairable System) ในคาบเวลาหนึ่งๆ เวลาที่หยุดต้องนับรวมเวลาที่หยุดเครื่องทั้งหมด (Shut down time + Maintenance time + Administration time + Start up time) จนกว่าปั๊มจะไช้งานได้ปรกติ
MTBF เป็นหนึ่งในดัชนีชี้วัดที่ได้รับการยอมรับอย่างแพร่หลายมากที่สุด แต่ในขณะเดียวกันก็เป็นดัชนีที่มักถูกเข้าใจผิดมากที่สุดในแวดวงงานบำรุงรักษาและวิศวกรรมความน่าเชื่อถือ
MTBF ถือเป็นดัชนีสำคัญในภาคอุตสาหกรรมที่ใช้คำนวณและประเมินประสิทธิภาพของบุคลากรฝ่ายซ่อมบำรุง โดยมักนำผลการคำนวณไปใช้เพื่อวัตถุประสงค์ต่าง ๆ เช่น
- เปรียบเทียบประสิทธิภาพการทำงานของปั๊มระหว่างโรงงานแต่ละแห่ง หรือระหว่างหน่วยการผลิตภายในโรงงานเดียวกัน
- เปรียบเทียบประสิทธิภาพของปั๊มจากผู้ผลิตแต่ละราย
- ประเมินผลการปฏิบัติงานของทีมซ่อมบำรุงแต่ละทีม
- ใช้เป็นตัวชี้วัดผลการดำเนินงานที่สำคัญ (KPIs) สำหรับผู้บริหารในการติดตามและประเมินผลการดำเนินงาน
2.อะไรคือความขัดข้อง
ความขัดข้อง(Failure) หมายถึง สภาวะใด ๆ ที่ปั๊มไม่สามารถทำหน้าที่ตามวัตถุประสงค์การใช้งานได้อย่างมีประสิทธิภาพหรือปลอดภัยอีกต่อไป (Malfunction)
ในบางอุตสาหกรรมยังมีความเข้าใจที่แตกต่างกันว่า กิจกรรมหรือเหตุการณ์ใดควรถูกนับว่าเป็นความขัดข้องของปั๊ม
ตัวอย่างเช่น งานบำรุงรักษาเล็กน้อยที่สามารถดำเนินการได้ในขณะที่ปั๊มยังทำงานอยู่ และช่วยยืดอายุการใช้งานของปั๊มภายหลังจากการตรวจพบความผิดปกติด้วยเทคนิคการบำรุงรักษาเชิงพยากรณ์ (Predictive Maintenance) ไม่ควรถูกนับเป็นความขัดข้อง
ตัวอย่างกิจกรรมดังกล่าว ได้แก่
- การขันหรือปรับความแน่นของวัสดุซีลแบบ Packing เพิ่มเติม หลังจากตรวจสอบด้วยสายตา
- การเติมน้ำมันหล่อลื่นเพิ่มเติม หลังจากตรวจวิเคราะห์คุณภาพน้ำมัน
- กิจกรรมที่จำเป็นต้องหยุดการทำงานของปั๊ม ไม่ว่าจะเป็นระยะเวลาสั้นเพียงใด ควรถูกนับว่าเป็นความขัดข้อง เช่น
- การตั้งศูนย์เพลาใหม่ หลังจากตรวจพบความผิดปกติจากการวิเคราะห์การสั่นสะเทือน
- การซ่อมใหญ่หรือการ Overhaul ปั๊มบางส่วน
- การซ่อมใหญ่หรือการ Overhaul ปั๊มทั้งหมด
เกณฑ์สำคัญในการพิจารณาคือ การหยุดทำงานของปั๊ม หากปั๊มที่มีความสำคัญต่อกระบวนการผลิต (Critical Pump) จำเป็นต้องหยุดทำงาน แสดงว่าปั๊มดังกล่าวไม่สามารถปฏิบัติหน้าที่ได้อีกต่อไป ซึ่งต้องนับเป็นความขัดข้อง
การบำรุงรักษาเชิงป้องกัน (Preventive Maintenance) ที่ดำเนินการกับปั๊มในขณะที่ยังคงเดินเครื่องทำงานอยู่ ไม่ถือเป็นความขัดข้อง
3.ความขัดข้องทุกประเภทควรถูกนับด้วยเกณฑ์เดียวกันหรือไม่
ความขัดข้องของปั๊มสามารถแบ่งออกเป็น 3 ประเภทหลัก ดังนี้
3.1 ความขัดข้องในช่วงเริ่มต้นการใช้งาน
เป็นความขัดข้องที่เกิดขึ้นในช่วงเริ่มต้นของการใช้งาน โดยมีสาเหตุหลักมาจากข้อผิดพลาดในการประกอบหรือการติดตั้ง เช่น
- ข้อผิดพลาดในการประกอบเครื่องจักร
- การตั้งศูนย์เพลาไม่ถูกต้อง
- การถ่วงสมดุลชิ้นส่วนไม่ถูกต้อง
- ชิ้นส่วนมีตำหนิหรือชำรุด
- การหล่อลื่นที่ไม่เหมาะสม
- แรงเค้นจากระบบท่อที่ส่งผลกระทบต่อปั๊ม
- การติดตั้งซีลไม่ถูกต้อง
- สาเหตุอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้องกับการติดตั้งและการประกอบ
3.2 ความขัดข้องแบบสุ่มในช่วงการใช้งานปกติ
เป็นความขัดข้องที่เกิดขึ้นแบบสุ่มในช่วงการใช้งานปกติ โดยอาจมีสาเหตุจากปัจจัยต่าง ๆ เช่น
- ระยะห่างระหว่างชิ้นส่วนเพิ่มขึ้นจากการกัดกร่อน หรือการสึกกร่อนจากการไหลของของไหล
- การเสียสมดุลของชิ้นส่วนเนื่องจากมีคราบหรือสิ่งสะสมเกาะติด
- การตั้งศูนย์ไม่ตรงเนื่องจากชิ้นส่วนเกิดการสึกหรอ
- ตลับลูกปืน เสียหายจากสิ่งแปลกปลอม
- การเสียสมดุลและการตั้งศูนย์ไม่ตรง
- การรั่วไหล
- ความผิดปกติหรือการเปลี่ยนแปลงอย่างฉับพลันของกระบวนการผลิต
- ความผิดพลาดจากผู้ปฏิบัติงาน
- ปรากฏการณ์คาวิเทชัน
- สิ่งแปลกปลอมเข้าสู่ระบบ
- สาเหตุอื่น ๆ ที่เกิดขึ้นแบบสุ่มระหว่างการใช้งาน
3.3 ความขัดข้องจากการเสื่อมสภาพตามอายุการใช้งาน
เป็นความขัดข้องที่เกิดจากการเสื่อมสภาพหรือการสึกหรอของชิ้นส่วนเมื่อใช้งานมาเป็นระยะเวลานาน เช่น
- การสึกกร่อนจนเกินขีดจำกัดของค่าการเผื่อการกัดกร่อน
- ตลับลูกปืนสิ้นสุดอายุการใช้งาน วัสดุอีลาสโตเมอร์ของซีลเสื่อมสภาพ
- ยางหรือวัสดุแทรกภายในคัปปลิ้งเสื่อมสภาพ
- การเสื่อมสภาพของชิ้นส่วนอื่น ๆ ตามอายุการใช้งาน
สิ่งที่ควรระวัง MTBF เหมาะสำหรับการประเมินระบบที่มีอัตราความขัดข้องคงที่ (Constant Failure Rate) กล่าวคือ ควรใช้กับความขัดข้องที่เกิดขึ้นในช่วงการทำงานปกติเท่านั้น
4. ปั๊มที่มีเครื่องสำรองและปั๊มที่ไม่มีเครื่องสำรอง
ปั๊มที่มีเครื่องสำรอง (Spared Pump) หมายถึง ระบบปั๊มที่ติดตั้งปั๊มสำรอง (Standby Pump) อย่างน้อยหนึ่งเครื่อง โดยติดตั้งขนานกับปั๊มหลักที่กำลังใช้งานอยู่หากปั๊มหลักเกิดความขัดข้องหรือต้องหยุดเพื่อดำเนินการบำรุงรักษา ปั๊มสำรองสามารถเริ่มเดินเครื่องได้ทั้งแบบใช้ผู้ปฏิบัติงานควบคุม (Manual) หรือแบบอัตโนมัติ (Automatic) เพื่อให้โรงงานสามารถดำเนินการผลิตต่อไปได้โดยไม่เกิดการสูญเสียกำลังการผลิต
ปั๊มที่ไม่มีเครื่องสำรอง (Non spared Pump) หมายถึง ระบบที่มีปั๊มเพียงเครื่องเดียวทำงานอยู่ในวงจรกระบวนการผลิต (Production process) โดยไม่มีปั๊มสำรองติดตั้งไว้เป็นการถาวร
หากปั๊มประเภทนี้เกิดความขัดข้อง กระบวนการไหลของของไหลจะหยุดชะงัก ซึ่งโดยทั่วไปอาจส่งผลให้ต้องหยุดการทำงานของหน่วยการผลิตบางส่วนหรือทั้งหมด คำถามคือ ความขัดข้องของปั๊มที่มีเครื่องสำรองและไม่มีเครื่องสำรอง หรือปั๊มที่มีความสำคัญสูงและต่ำ ควรถูกนับด้วยเกณฑ์เดียวกันหรือไม่
โดยทั่วไป แนวทางการประเมินแบบเดิมจะนับความขัดข้องของปั๊มทุกประเภทด้วยเกณฑ์เดียวกัน แต่แนวทางดังกล่าวไม่ได้คำนึงถึงผลกระทบโดยรวมที่เกิดจากความขัดข้องของปั๊ม อย่างไรก็ตาม ความขัดข้องของปั๊มที่ไม่มีเครื่องสำรอง (Non spared Pump) อาจส่งผลกระทบต่อผลประกอบการของโรงงานมากกว่าความขัดข้องของปั๊มที่มีเครื่องสำรอง (Spared Pump) อย่างมาก
ต้นทุนจากการสูญเสียกำลังการผลิต รวมถึงกำไรที่สูญเสียไป ส่วนแบ่งทางการตลาดที่ลดลง การสูญเสียลูกค้า และภาพลักษณ์ของตลาดที่ได้รับผลกระทบ โดยทั่วไปถือว่ามีมูลค่าสูงกว่าค่าบำรุงรักษาอย่างน้อยหนึ่งระดับลำดับขนาด (One Order of Magnitude หรือประมาณ 10 เท่า) ตัวอย่างเช่น โรงกลั่นน้ำมันขนาดกลางแห่งหนึ่ง อาจมีต้นทุนจากการสูญเสียกำลังการผลิตประมาณ 500,000–2,000,000 ดอลลาร์สหรัฐต่อวัน ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับเทคโนโลยีที่ใช้และอัตรากำไรของโรงกลั่น เมื่อเปรียบเทียบกับต้นทุนในการปรับปรุงหรือซ่อมใหญ่ปั๊ม (Pump Revamp) ซึ่งโดยทั่วไปแม้แต่ปั๊มขนาดใหญ่ก็มีค่าใช้จ่ายไม่เกิน 100,000 ดอลลาร์สหรัฐ
5. การบำรุงรักษาเชิงป้องกัน
กิจกรรมการบำรุงรักษาเชิงป้องกันควรถูกนับเป็นความขัดข้องหรือไม่ ในโรงงานที่ไม่นับกิจกรรมการบำรุงรักษาเชิงป้องกันเป็นความขัดข้อง ผู้จัดการฝ่ายซ่อมบำรุงอาจมีแนวโน้มที่จะดำเนินการบำรุงรักษาเชิงป้องกันมากเกินความจำเป็น
แม้ว่าการดำเนินการดังกล่าวจะช่วยลดโอกาสเกิดความขัดข้องของอุปกรณ์ แต่ก็ทำให้ค่าใช้จ่ายและภาระงานด้านการบำรุงรักษาเพิ่มสูงขึ้น หากโรงงานนับกิจกรรมการบำรุงรักษาเชิงป้องกันเป็นความขัดข้อง ผู้จัดการฝ่ายซ่อมบำรุงอาจรู้สึกว่าทีมงานควรดำเนินการบำรุงรักษาให้น้อยที่สุด หรือไม่ดำเนินการบำรุงรักษาเชิงป้องกันเลย
การดำเนินการเช่นนี้อาจทำให้ค่า MTBF สูงขึ้น แต่ในขณะเดียวกันก็เพิ่มโอกาสที่อุปกรณ์จะเกิดความขัดข้องระหว่างการเดินเครื่อง ซึ่งส่งผลให้เกิดความสูญเสียด้านการผลิตที่มีมูลค่าสูงตามมา
สิ่งที่น่าสังเกตคือ ในบางกรณีมีการรายงานว่าค่า MTBF เพิ่มสูงขึ้น ทั้งที่โรงงานยังคงประสบปัญหาการหยุดผลิตโดยไม่ได้วางแผนซ้ำแล้วซ้ำเล่า ดังนั้น คำถามจึงกลับมาสู่ประเด็นสำคัญอีกครั้งว่า
- ความขัดข้องของปั๊มที่มีเครื่องสำรองและไม่มีเครื่องสำรอง ควรถูกนับด้วยเกณฑ์เดียวกันหรือไม่
- ความขัดข้องของปั๊มที่มีความสำคัญสูงและต่ำ ควรถูกนับด้วยเกณฑ์เดียวกันหรือไม่?
- กิจกรรมการบำรุงรักษาเชิงป้องกันควรถูกนับเป็นความขัดข้องหรือไม่
คำตอบคือ การนำดัชนี MTBF แบบเจาะจงตามวัตถุประสงค์มาใช้ โดยแบ่งออกเป็น 2 ประเภท ได้แก่
6.การกำหนดดัชนี MTBF แบบเจาะจง
6.1 MTBF Critical Failures
เน้นผลกระทบต่อการผลิต MTBFCF คือ ค่า MTBF ที่พิจารณาเฉพาะความขัดข้องของปั๊มที่มีความสำคัญต่อกระบวนการผลิต (Critical Failures)
ดัชนีนี้ใช้แสดงผลกระทบจากความน่าเชื่อถือของปั๊มที่มีต่อความสามารถในการเดินเครื่องผลิตของโรงงาน (Plant Service Factor) สามารถเรียกได้ว่าเป็น MTBF ด้านการปฏิบัติการ (Operations MTBF) โดยจะนับเฉพาะความขัดข้องของปั๊มที่มีความสำคัญและส่งผลให้เกิดการสูญเสียกำลังการผลิตเท่านั้น ซึ่งประกอบด้วย
- ปั๊มที่ไม่มีเครื่องสำรอง (Non spared Pumps) ซึ่งเมื่อเกิดความขัดข้องจะทำให้เกิดการสูญเสียกำลังการผลิต
- ปั๊มที่มีเครื่องสำรอง (Spared Pumps) แต่ไม่สามารถนำปั๊มสำรองมาใช้งานได้ หรือในทางปฏิบัติที่ผ่านมาไม่สามารถซ่อมปั๊มที่เสียให้กลับมาใช้งานได้ภายในระยะเวลาที่กำหนด
สำหรับกิจกรรมการบำรุงรักษาเชิงป้องกัน จะไม่นำมานับเป็นความขัดข้อง ทั้งนี้ โรงงานจำเป็นต้องระบุและจำแนกปั๊มที่อยู่ในกลุ่มดังกล่าวให้ชัดเจน รวมถึงต้องสื่อสารให้ผู้เกี่ยวข้องทุกฝ่ายเข้าใจถึงความสำคัญของการบำรุงรักษาเชิงป้องกัน ควรกำหนดให้ MTBFCF เป็นหนึ่งในตัวชี้วัดผลการดำเนินงานที่สำคัญของฝ่ายบริหาร
6.2 MTBF All Failures
เน้นประสิทธิภาพงานซ่อมบำรุงโดยรวม MTBFAF คือ ค่า MTBF ที่พิจารณาความขัดข้องของปั๊มทั้งหมด เพื่อใช้ประเมินประสิทธิภาพโดยรวมของงานบำรุงรักษา ดัชนีนี้สามารถเรียกได้ว่าเป็น MTBF ด้านประสิทธิภาพการบำรุงรักษา
สำหรับ MTBFAF จะนับความขัดข้องของปั๊มทุกเครื่อง ไม่ว่าจะเป็นปั๊มที่มีความสำคัญสูงหรือต่ำ หรือมีปั๊มสำรองหรือไม่ก็ตาม อย่างไรก็ตาม กิจกรรมการบำรุงรักษาเชิงป้องกันจะไม่นับเป็นความขัดข้องเช่นเดียวกัน
6.3 MTBF แบบดั้งเดิม
เป็นการคำนวณ MTBF ตามแนวทางทั่วไป โดยใช้เป็นดัชนีแสดงภาพรวมของความพยายามและภาระงานด้านการบำรุงรักษา สำหรับวิธีนี้ จะนับความขัดข้องของปั๊มทุกเครื่อง รวมถึงกิจกรรมการบำรุงรักษาทุกประเภทด้วย สามารถเรียกได้ว่าเป็น MTBF ด้านต้นทุนการบำรุงรักษา
7. การกำหนดMTBF รูปแบบอื่นๆ
นอกจากดัชนีที่กล่าวมาข้างต้น โรงงานยังสามารถกำหนดรูปแบบการคำนวณ MTBF เพิ่มเติมได้ตามความต้องการและวัตถุประสงค์ในการประเมินผล เช่น
- Pump Construction Code: แบ่งการประเมินตามมาตรฐานหรือข้อกำหนดการออกแบบและการผลิตปั๊ม
- Different Plant Units: แบ่งการประเมินตามหน่วยการผลิตหรือกระบวนการผลิตแต่ละส่วนภายในโรงงาน
- Different Manufacturers: แบ่งการประเมินตามผู้ผลิตปั๊มแต่ละราย
ปัจจุบัน การเข้าถึงระบบบริหารจัดการงานบำรุงรักษาแบบดิจิทัล ทำให้การจัดทำและคำนวณดัชนีเหล่านี้ทำได้ง่ายกว่าที่เคย อย่างไรก็ตาม ยังมีคำถามสำคัญอีกประการหนึ่ง คือ ระยะเวลาสูงสุดที่ยอมรับได้ในการซ่อมปั๊มสำรองที่เกิดความขัดข้อง (Allowable Repair Time) ควรเป็นเท่าใด และควรคำนวณอย่างไร
สรุปที่สำคัญ การใช้ MTBF แบบดั้งเดิมเพียงค่าเดียวอาจไม่เพียงพอต่อการประเมินความน่าเชื่อถือของปั๊มในโรงงานอุตสาหกรรม เนื่องจากไม่ได้สะท้อนผลกระทบที่แท้จริงต่อกระบวนการผลิต
แยกการประเมินออกเป็น 3 รูปแบบหลัก ดังนี้
| ดัชนี MTBF | สิ่งที่ใช้ประเมิน | การนับ Preventive Maintenance |
| MTBFCF | ความขัดข้องของปั๊ม Critical ที่ทำให้สูญเสียการผลิต | ไม่นับ |
| MTBFAF | ความขัดข้องของปั๊มทุกเครื่อง | ไม่นับ |
| Conventional MTBF | ความขัดข้องและกิจกรรมบำรุงรักษาทั้งหมด | นับ |
แนวคิดสำคัญ ควรนำไปใช้ในโรงงาน
- อย่าประเมินปั๊มทุกเครื่องด้วยความสำคัญเท่ากัน เพราะปั๊มแต่ละเครื่องมีผลกระทบต่อกระบวนการผลิตแตกต่างกัน
- ให้ความสำคัญกับปั๊ม Critical โดยเฉพาะปั๊มที่ไม่มีเครื่องสำรอง เพราะเมื่อเกิดความขัดข้องจะส่งผลให้กระบวนการผลิตหยุดชะงัก
- อย่าใช้ MTBF เป็นตัวชี้วัดเพียงอย่างเดียว เพราะค่า MTBF ที่สูงขึ้นไม่ได้หมายความว่าระบบมีความน่าเชื่อถือดีขึ้นเสมอไป
- การบำรุงรักษาเชิงป้องกันมีความสำคัญ ไม่ควรลดกิจกรรม PM เพียงเพื่อทำให้ค่า MTBF สูงขึ้น
- ควรใช้ KPI หลายรูปแบบร่วมกัน เพื่อให้สามารถประเมินได้ทั้งความน่าเชื่อถือของปั๊ม ผลกระทบต่อการผลิต และประสิทธิภาพของฝ่ายซ่อมบำรุง
ข้อสังเกต
ค่า MTBF ควรคำนวณจากชั่วโมงการทำงานสะสมหารด้วยจำนวนความขัดข้องที่เข้าเกณฑ์ของดัชนีนั้น ๆ โดยต้องกำหนดนิยาม Failure และขอบเขตเวลาการทำงานให้ชัดเจนก่อนนำไปเปรียบเทียบกัน
แนวคิด MTBFCF มีประโยชน์อย่างมากสำหรับโรงงานที่ใช้ปั๊มในกระบวนการผลิตอย่างต่อเนื่อง เพราะช่วยให้ผู้บริหารมองเห็นว่า ปั๊มเครื่องใดเป็นความเสี่ยงต่อการหยุดผลิต และควรให้ความสำคัญกับการบำรุงรักษาหรือการจัดเตรียมปั๊มสำรองเป็นลำดับแรก
